پژوهش‌های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست 3060-6314 5 1402 09 20 Analysis of the Rule “al‑ayman fa‑l‑ayman” in Determining Custody Priorities After the Parents تحلیل قاعده «اَلْأَیمَنُ فَالْأَیمَنُ» در تعیین اولویت‌های حضانت پس از والدین 228 250 10.61838/ FA فائزه قلعه نویی دانشجوی دکتری، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. فائزه مقتدایی گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران یونس واحدیاریجان گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. Journal Article 1402 05 03 <p>The issue of child custody following the death or disqualification of parents has long been a subject of attention in Islamic jurisprudence and family law. Custody priorities after the parents are determined based on the degree of consanguineal proximity (for example, the precedence of the maternal grandmother over the maternal grandfather, or the paternal aunt over the maternal aunt). However, when two or more relatives occupy the same degree of kinship and no other preference (such as the criterion of compassion or specific competence) can be applied between them, a conflict arises. This situation requires a final criterion for determining priority, in which the jurisprudential rule “al‑ayman fa‑l‑ayman” is proposed as a potential standard. The central question of this study is to determine the validity, scope of application, and operative mechanism of this rule in establishing the hierarchy of guardianship of a child after the parents. The aim of this research is to analyze the jurisprudential foundations of the rule “al‑ayman fa‑l‑ayman” and to examine the degree of its legitimacy and effectiveness as a decisive criterion for resolving conflicts arising from the equality of relatives of the same degree in matters of custody after the expiration of parental rights. The present study employs a descriptive‑analytical method with a jurisprudential and ijtihād‑based approach. The findings indicate that most custody rulings after the parents are formulated based on the “priority of compassion” and consanguineal closeness. The rule “al‑ayman fa‑l‑ayman” has no application in first‑degree priorities (such as between father and mother), but in cases of conflict between two paternal aunts or two maternal aunts who stand in complete equality, this rule is accepted by some jurists as a secondary and precautionary criterion for eliminating the conflict, technically shifting the preference toward the right‑hand side of the genealogical line. Nonetheless, this precedence is merely technical, and jurists who require additional criteria such as superior knowledge or reliability in upbringing may accord it a lower level of authority.</p> <p>موضوع حضانت پس از فوت یا سلب صلاحیت والدین، همواره محل توجه فقه و حقوق خانواده بوده است. اولویت‌های حضانت پس از والدین بر اساس نزدیکی نسبی (مثلاً تقدم مادرِ مادر بر پدرِ مادر، یا عمه بر خاله) تعیین می‌شود. با این حال، در مواردی که دو یا چند خویشاوند در یک درجه از نزدیکی قرار گرفته و هیچ ترجیح دیگری (مانند مرجح شفقت یا صلاحیت خاص) بین آن‌ها قابل اعمال نباشد، تزاحم پیش می‌آید. این وضعیت نیازمند یک ضابطه نهایی برای تعیین اولویت است که در اینجا قاعده فقهی «اَلْأَیمَنُ فَالْأَیمَنُ» به عنوان یک معیار احتمالی مطرح می‌گردد. مسئله اصلی این پژوهش، تعیین اعتبار، دامنه کاربرد، و چگونگی اعمال این قاعده در سلسله مراتب تعیین سرپرست کودک پس از والدین است. هدف این تحقیق، تحلیل مبانی فقهی قاعده «اَلْأَیمَنُ فَالْأَیمَنُ» و بررسی میزان مشروعیت و کارایی آن به عنوان یک مرجح قطعی در حل تزاحمات ناشی از تساوی اقربای هم‌درجه در امر حضانت پس از انقضای حق والدین است. روش تحقیق حاضر، توصیفی-تحلیلی با رویکرد فقهی و اجتهادی است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که عمده احکام حضانت پس از والدین بر اساس «اولویت شفقت» و نزدیکی نسبی تدوین شده است. قاعده «اَلْأَیمَنُ فَالْأَیمَنُ» در اولویت‌های درجه اول (مانند پدر و مادر) کاربردی ندارد، اما در تزاحم میان دو عمه یا دو خاله که تساوی کامل برقرار است، این قاعده به عنوان یک قاعده فرعی و ضابطه احتیاطی برای رفع تعارض، توسط برخی از فقها قابل پذیرش است و به لحاظ فنی، مرجحیت را به سمت راست‌تر سلسله نسب منتقل می‌کند؛ با این حال، این تقدم صرفاً فنی بوده و فقیهانی که قائل به لزوم اعمال مرجحاتی چون اعلمیت یا اتقان در تربیت هستند، ممکن است آن را در مرتبه پایینی از اعتبار قرار دهند.</p> https://www.csjlp.org/index.php/csjlp/article/download/693/386